Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 το περιοδικό "Ταχυδρόµος", και σε ένα ρεπορτάζ της δηµοσιογράφου Πέγκυς Κουνενάκη, δηµοσίευσε µια παράξενη είδηση που πέρασε απαρατήρητη: ένας Έλληνας που ζούσε στη Μόσχα είχε στην κατοχή του χιλιάδες (ναι, χιλιάδες...) εικαστικά έργα Ρώσων και Σοβιετικών καλλιτεχνών που ανήκαν σε ένα κίνηµα, άγνωστο εν πολλοίς στη χώρα µας, µε τίτλο "Ρωσική Πρωτοπορία". Ίσως κάποιοι ειδικοί να γνώριζαν την αξία αυτού του κινήµατος, στην Αθήνα όµως της εποχής δεν φάνηκε η είδηση να συγκινεί κανέναν – ήταν η προ Ιnternet εποχή της αθωότητας. Χώρια τα ευνόητα ερωτηµατικά για το πώς µπορεί ένας οδηγός στην καναδική πρεσβεία, όπως ήταν ο συλλέκτης τους, Γιώργος Κωστάκης, να έχει στην κατοχή του, όντας στη Σοβιετική Ένωση, τέτοια και τόσα έργα. 

Οι απαντήσεις δόθηκαν σιγά-σιγά, οι απορίες λύθηκαν και ξαφνικά συνειδητοποιήσαµε ότι είχαµε στην Ελλάδα, µέσω του Κωστάκη, το µεγαλύτερο δυνατό σύνολο των έργων αυτού του σηµαντικού κινήµατος. Και όχι όλα, επειδή, φεύγοντας από τη Σοβιετική Ένωση, ο συλλέκτης άφησε (ή τον υποχρέωσαν να αφήσει) στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Τα περισσότερα τα έφερε µαζί του στην Ελλάδα. 

Προσωπικά, είχα την τύχη να τον συναντήσω στο σπίτι του, για µια συνέντευξη και για λογαριασµό ενός αγγλόφωνου και βραχύβιου περιοδικού και όχι για τη µεγάλης κυκλοφορίας εφηµερίδα, όπως ήταν τότε "Τα Νέα", στα οποία δούλευα – το έργο του δεν είχε ακόµη εκτιµηθεί. Η αφιέρωσή του, στον γερµανόφωνο κατάλογο των έργων του, που µου δώρισε, έχει ηµεροµηνία Ιανουάριος 1985... Φυσικά, κάποια στιγµή η αξία της συλλογής του αναγνωρίστηκε και, µέσω διαφόρων διαδικασιών, ένα µέρος της, απαρτιζόµενο από 1.277 έργα, αγοράστηκε το 2000 από το Δηµόσιο και σήµερα βρίσκεται στον Μητροπολιτικό Οργανισµό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS). Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο µουσείο το αρχείο του συλλέκτη, που αποτελείται από πάνω από 2.000 πολύτιµα αντικείµενα, όπως χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια κ.ά. 

Στην Αθήνα, µια πρώτη έκθεση έργων της Συλλογής είχε γίνει στην Εθνική Πινακοθήκη πριν από 30 χρόνια, και τώρα τα πολύτιµα αυτά έργα επιστρέφουν στην Αθήνα, για να συνθέσουν την επετειακή έκθεση "Ο Κόσµος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύµπαν, Άνθρωπος", σε επιµέλεια της διευθύντριας της Πινακοθήκης, Συραγώς Τσιάρα, και της διευθύντριας του MOMUS, Μαρίας Τσαντσάνογλου. 

Η νέα έκθεση λοιπόν, και σύµφωνα µε το σχετικό δελτίο Τύπου της Εθνικής Πινακοθήκης, "επανεξετάζει τη Συλλογή Κωστάκη µέσα από το πρίσµα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, µια θεµατική που στη Ρωσία (και µετά Σοβιετική Ένωση) των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιµο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Η έκθεση αναδεικνύει, µέσα από τρεις θεµατικές και επιλογή έργων από τη συλλογή και το αρχείο Κωστάκη, τη µετάβαση από τον κανόνα στο πείραµα και από τη σύµβαση στην ουτοπία, καθώς η τέχνη συνοµιλεί µε τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής. Οι τρεις θεµατικές της έκθεσης, Πόλη, Φύση και Σύµπαν, εξετάζουν τη σχέση του Ανθρώπου µε τον κατασκευασµένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύµπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας ανάµεσα στο πείραµα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία". 

Τώρα, σχετικά µε τον όρο "Ρωσική Πρωτοπορία", θα πρέπει να πούµε ότι διατυπώθηκε για πρώτη φορά, και µε ειρωνική χροιά, από τον Ρώσο κριτικό Alexander Benois το 1910, αλλά υιοθετήθηκε ευρέως τη δεκαετία του 1960 από δυτικούς ιστορικούς τέχνης σε µια προσπάθεια να βρουν έναν όρο που περικλείει όλα τα ρηξικέλευθα κινήµατα, τις οµάδες και τους µεµονωµένους καλλιτέχνες που, µέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής, άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρµα και τη σχέση της τέχνης µε τη ζωή. 

Αλλά ας πούµε δυο λόγια παραπάνω για τον σηµαντικό αυτόν συλλέκτη που ουσιαστικά διέσωσε ένα µεγάλο και σπουδαίο εικαστικό κίνηµα. Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913. Ο πατέρας του ήταν έµπορος από τη Ζάκυνθο και είχε εγκατασταθεί οικογενειακώς στη Μόσχα. Αρχικά ο Γιώργος Κωστάκης εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία µέχρι το κλείσιµό της, το 1940, λόγω του πολέµου, και µετά συνέχισε να εργάζεται στην καναδική πρεσβεία. Στο πλαίσιο των επαγγελµατικών του καθηκόντων, συνόδευε ξένους διπλωµάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. 

Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή µε τη µοντέρνα τέχνη, προικισµένος όµως µε ένα σπάνιο ένστικτο, εντυπωσιάστηκε όταν αντίκρισε το 1946 έναν πίνακα της Olga Rozanova. Από τότε άρχισε να ενδιαφέρεται για τη ρωσική πειραµατική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Ήρθε σε επαφή µε τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών, καθώς και µε όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόµη στη ζωή, και για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες συγκέντρωνε µεθοδικά έργα Ρωσικής Πρωτοπορίας, δηµιουργώντας µια περίφηµη συλλογή, η οποία διέσωσε από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σηµαντικό τµήµα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ού αιώνα. 

Σε πολλές περιπτώσεις αντιµετώπισε ιδιαίτερες δυσκολίες, διότι το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγµα του σοσιαλιστικού ρεαλισµού. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της Ρωσικής Πρωτοπορίας ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι "οι άνθρωποι θα τη χρειάζονταν και θα την εκτιµούσαν κάποια µέρα". Το διαµέρισµα του Γιώργου Κωστάκη στη Μόσχα ήταν στις δεκαετίες 1960 και 1970 άµεσα συνδεδεµένο µε την απαγορευµένη τέχνη της Πρωτοπορίας και λειτουργούσε ως ένα ανεπίσηµο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. 

Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα µε τη συλλογή, αφήνοντας, όπως είπαµε, στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Η συλλογή του περιόδευσε σε εκθέσεις στα σηµαντικότερα µουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά. Ο Γιώργος Κωστάκης πέθανε στην Αθήνα το 1990. Τον Δεκέµβριο του 1995 πραγµατοποιήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη η πρώτη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, σε επιµέλεια της Άννας Καφέτση.

Η έκθεση θα φιλοξενήσει έργα καλλιτεχνών που στο σύνολό τους είναι άγνωστοι σε εµάς, αλλά ας τους αναφέρουµε (µε bold οι πιο γνωστοί): Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr.

Η έκθεση θα διαρκέσει από τον Απρίλιο µέχρι τον Σεπτέµβριο 2026.