Στην φετινή διοργάνωση μετά από πρόσκληση παρουσιάστηκε ένα σημαντικό άρθρο που συνδυάζει θέματα που αφορούν τόσο  τα Οικονομικά και την ιστορία της Μεσογείου. Η νέα αυτή επιστημονική μελέτη από τους Johannes Boehm και Thomas Chaney, με τίτλο "Εμπόριο και το Τέλος της Αρχαιότητας" (διαθέσιμο εδώ: https://jmboehm.github.io/coins.pdf), χρησιμοποιεί και αναλύει εκατοντάδες χιλιάδες αρχαία νομίσματα για να ανασυνθέσει την οικονομική γεωγραφία της Ευρώπης και της Μεσογείου από τον 4ο έως τον 10ο αιώνα μ.Χ. Το παρόν άρθρο αποτελεί μία επισκόπηση της παρουσίασης που έκανε ένας εκ των συγγραφέων στο συνέδριο (η βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται εδώ είναι διαθέσιμη στο αρχικό άρθρο). 

Η έρευνα αυτή δημιούργησε μια τεράστια ψηφιακή βάση δεδομένων νομισμάτων και ένα δυναμικό θεωρητικό οικονομικό υπόδειγμα. Οι ερευνητές προσφέρουν μια πρωτοποριακή ποσοτική ανάλυση για μια περίοδο όπου τα ιστορικά δεδομένα είναι σπάνια, φωτίζοντας τις πραγματικές αιτίες της μετατόπισης της οικονομικής ισχύος από τη Μεσόγειο προς τη βόρεια Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το παρακάτω διάγραμμα δείχνει τη ροή των νομισμάτων στην αρχαιότητα πριν και μετά τις Αραβικές κατακτήσεις.

Το τι προκάλεσε το τέλος της αρχαιότητας αποτελεί κεντρικό ερώτημα εδώ και αιώνες (βλέπε για παράδειγμα Montesquieu, 1734· Voltaire, 1756· Gibbon, 1789). Οι περισσότεροι σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι η κατάκτηση της Ρώμης από τους Γερμανούς εισβολείς τον πέμπτο αιώνα δεν οδήγησε σε ένα άμεσο τέλος των ρωμαϊκών θεσμών και του εμπορίου, καθώς οι τοπικοί θεσμοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό σε ισχύ (Pirenne, 1927, 1939· Findlay and O’Rourke, 2009· McCormick, 2001). Τα αρχαιολογικά ευρήματα υποδεικνύουν μια μετατόπιση της οικονομικής δραστηριότητας προς τα βορειοδυτικά της Ευρώπης και μακριά από τη Μεσόγειο, μεταξύ του πέμπτου και του όγδοου αιώνα. Ο χρονισμός, η έκταση και οι λόγοι παραμένουν υπό συζήτηση, αλλά όταν ο Καρλομάγνος στέφθηκε Αυτοκράτορας στα τέλη του όγδοου αιώνα, η πολιτική και οικονομική δύναμη στην Ευρώπη είχε μετακινηθεί από τη Μεσόγειο στις φραγκικές περιοχές της βορειοδυτικής Ευρώπης. Ο ιστορικός Henri Pirenne θεωρεί ότι η επέκταση του αραβικού Χαλιφάτου κατά μήκος των νότιων ακτών της Μεσογείου και στην Ιβηρική χερσόνησο διέκοψε το εμπόριο και τους πολιτικούς δεσμούς στη Μεσόγειο, και μετέτρεψε την αναδυόμενη Αυτοκρατορία των Καρολιδών σε μια βορειοευρωπαϊκή δύναμη ("χωρίς τον Μωάμεθ ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος", Pirenne, 1927). Τα στοιχεία για αυτήν την εμπορική και πολιτική αποκοπή στην Μεσόγειο που προέβαλε ο Pirenne σχετίζονται κυρίως με την εξαφάνιση ορισμένων ειδών πολυτελείας βόρεια της Μεσογείου (απουσία αναφορών για το μετάξι και τα μπαχαρικά σε ιστορικά κείμενα που γράφτηκαν βόρεια της Μεσογείου, καθώς και η μη χρήση του χρυσού για νομίσματα και του παπύρου για τη γραφή).

Η έρευνα δείχνει ότι, ενώ η παρακμή του μεσογειακού εμπορίου είχε αρχίσει ήδη από τον 6ο αιώνα, η άνοδος του Ισλάμ και η δημιουργία ενός νέου συνόρου μεταξύ Χριστιανοσύνης και Ισλάμ τον 7ο αιώνα επέφερε την κατάρρευση του εμπορίου Βορρά-Νότου στη Μεσόγειο. Ωστόσο, την ίδια περίοδο, το εμπόριο μεταξύ των ισλαμικών περιοχών (Νότος-Νότος, δείτε και το πιο πάνω διάγραμμα) γνώρισε άνθηση.

Στο διάγραμμα που ακολουθεί και είναι διαθέσιμο στο άρθρο συγκρίνεται η πραγματική κατανάλωση στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στην Γαλλία-Γερμανία. Η πτώση της κατανάλωσης στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία ξεκινάει το 620 και ανάμεσα στο 720 και στο 740 η Γαλλία και η Γερμανία παρουσιάζουν κατανάλωση τουλάχιστον ίση με αυτή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Τα Δεδομένα: Ένας Θησαυρός από Νομίσματα

Η μελέτη βασίζεται σε μια πρωτοφανή σε όγκο βάση δεδομένων που περιλαμβάνει πληροφορίες από εκατοντάδες χιλιάδες νομίσματα, τα οποία βρέθηκαν σε "θησαυρούς" (αποθέματα νομισμάτων) σε ολόκληρη την Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Για κάθε νόμισμα, οι ερευνητές κατέγραψαν: (α) την τοποθεσία και τη χρονολογία κοπής του και (β) την τοποθεσία και τη χρονολογία απόθεσής του.

Αυτά τα δεδομένα επιτρέπουν την παρακολούθηση της "διαδρομής" των νομισμάτων, αποκαλύπτοντας τα εμπορικά δίκτυα της εποχής. Το μοντέλο που ανέπτυξαν λαμβάνει υπόψη ότι τα νομίσματα κυκλοφορούσαν για πολλά χρόνια, ταξιδεύοντας σταδιακά κατά μήκος των εμπορικών οδών.

Κύρια Ευρήματα: Μια Νέα Αφήγηση για την Ύστερη Αρχαιότητα

Η ανάλυση των δεδομένων οδήγησε σε εντυπωσιακά συμπεράσματα που αμφισβητούν παλαιότερες θεωρίες, όπως τη διάσημη θέση του ιστορικού Henri Pirenne ότι "χωρίς τον Μωάμεθ, ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος".

Η Σημασία της Μελέτης

Η έρευνα των Boehm και Chaney αποδεικνύει ότι η οικονομική παρακμή της Μεσογείου ξεκίνησε έναν αιώνα πριν από τις αραβικές κατακτήσεις. Ωστόσο, η εμφάνιση του Ισλάμ αναδιαμόρφωσε δραματικά το μεσογειακό εμπόριο, οδηγώντας στην κατάρρευση των δεσμών Βορρά-Νότου, ενώ ταυτόχρονα ενίσχυσε το εμπόριο εντός του ισλαμικού κόσμου.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι η ανάδειξη των ατλαντικών περιοχών, από την Ιβηρική Χερσόνησο έως τη βορειοδυτική Ευρώπη, ως των πλουσιότερων περιοχών του αρχαίου δυτικού κόσμου ήδη από τον 9ο αιώνα—επτά αιώνες πριν από την ευρωπαϊκή αποικιακή εξάπλωση. Αυτή η ποσοτική προσέγγιση, που βασίζεται σε απτά δεδομένα, ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση μιας από τις πιο καθοριστικές μεταμορφώσεις στην ανθρώπινη ιστορία.

*Καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας

Πρέπει να πάνε δυο μήνες από τότε που ένας ανιψιός μου επέμενε να πάμε Κυριακή απόγευμα σε εγκαίνια κάποιου μαγαζιού για συλλεκτικές κάρτες και άλλα τέτοια.

Δυο χρόνια νωρίτερα του είχα κάνει μια κουβέντα, παρατήρηση πιο πολύ, γιατί πέταγε μέρος από το περίσσευμά του για να αγοράζει κάτι πλαστικές φιγούρες και "συλλεκτικές” κάρτες από κόμικς. Του τα έλεγα "κούκλες” και "τραπουλόχαρτα” που είχαν πάνω καρτούν και ήταν σχετικά ακριβά.

Εκείνος τότε προσπάθησε να μου εξηγήσει ότι όλα αυτά είναι επένδυση, αλλά ειδικά οι κάρτες θα έχουν συλλεκτική αξία μια μέρα, ενώ εγώ του έλεγα πειρακτικά ότι μπορεί να μαζέψει και ποδοσφαιριστές και μπασκετμπολίστες, σαν αυτούς που αγόραζαν τα δεκάχρονα από το περίπτερο. Γέλασα λίγο μαζί του και σίγουρα δεν συμφωνούσα. Εκείνος όμως το είχε κρατήσει.

Ο ανιψιός ήρθε με τη μοτοσυκλέτα να με πάρει από το σπίτι, γιατί λέει "δεν θα βρίσκουμε πάρκινγκ”. Ευκαιρία για καθαρό αέρα, οπότε είπα ναι αλλά μετά θα πάμε απέναντι για έναν καφέ. Τα εγκαίνια θα είχαν ξεκινήσει μισή ώρα νωρίτερα, και λέω άντε να πεταχτούμε δέκα λεπτά και μετά πάμε για καφέ...

Κούνια-που-με-κούναγε!

Πλησιάζοντας εκεί που ήταν το καρτομάγαζο, είδα νεαρόκοσμο να περιμένει υπομονετικά, σε μια ουρά περίπου ενάμιση οικοδομικό τετράγωνο επί της λεωφόρου Μεσογείων ως το μαγαζί. Πρώτη ψυχρολουσία.

Έξω από το μαγαζάκι συνωστίζονταν εκατοντάδες νεαρά άτομα με τατού, προχώ κουρέματα, αλλά περιέργως και αρκετοί μεγαλύτεροι. Όσοι ήταν έξω από την πόρτα ξεχύνονταν στη λεωφορειολωρίδα της Μεσογείων όταν δεν είχε κίνηση και ξανάμπαιναν στο πεζοδρόμιο όταν πλησίαζε λεωφορείο. Μιλούσαν μεταξύ τους με τη δική τους γλώσσα και έπιναν νερά και αναψυκτικά που μοίραζαν τα παιδιά που εργάζονταν εκεί, λόγω των εγκαινίων. Καθόλου αλκοόλ, ούτε καν μπύρες.

Εννοείται ότι δεν μπήκαμε μέσα στο μαγαζί. Σιγά μην είχα υπομονή να περιμένω όρθιος δυο τρεις ώρες. Πήγαμε επιτόπου στο καφέ απέναντι στο Χολαργό, και σχολιάζαμε "πώς είναι δυνατόν να έχει τόσο κόσμο”;

Μετά την πρώτη ταπεινόπιτα που έφαγα βλέποντας τον κόσμο, ο ανιψιός μου ξεκίνησε να περιγράφει πώς αυτό όλο είναι ένα "άλλου τύπου χρηματιστήριο”. Συλλέκτες αγοράζουν, επενδύουν, πουλάνε και διακρατούν αυτές τις κάρτες για σοβαρά ποσά. Ενίοτε κάποιες σπανίζουν τόσο πολύ που πουλιούνται για εκατομμύρια. Εκεί ψιλοέσκασα στα γέλια, ώσπου μου έστειλε ένα άρθρο του CNN στο κινητό, που έλεγε ότι κάποιος είχε πουλήσει μια τέτοια κάρτα πάνω από 16 εκατομμύρια δολάρια. Δεύτερη ψυχρολουσία.

Στην επιφύλαξή μου μήπως αυτό είναι κάποιο "αεροπλανάκι”, μου εξήγησε επίσης ότι κανείς δεν σου εγγυάται ότι θα βγάλεις λεφτά παίρνοντας μια κάρτα, και ότι όπως μπορεί να ανέβει, μπορεί και να πέσει η αξία της. Αυτό, λέει, το κάνει αγορά.

Προβληματίστηκα αρκετά, από αυτή την τόσο ξένη προς το μυαλό μου εμπειρία, για το τι έχουν τα νέα παιδιά ως όχημα μεταφοράς αξίας. Ομολογώ ότι δεν πολυκαταλαβαίνω πώς λειτουργούν οι τελευταίες γενιές. Παλιακός ων.

Αποφάσισα να το ψάξω όμως, ειδικά μετά από δυο ψυχρολουσίες που έδειχναν ότι είχα πέσει εντελώς έξω: πόσος κόσμος ασχολείται με αυτά, και πόσο ακριβά είναι αυτά τα πράγματα. Και η έκπληξή μου ήταν ακόμη μεγαλύτερη.

Η κάρτα του άρθρου του CNN ήταν η Pikachu Illustrator του Logan Paul, με βαθμό αξιολόγησης PSA 10, που πουλήθηκε για 16,492 εκατομμύρια δολάρια. Την είχε αγοράσει το 2021 για 5,275 εκατομμύρια. Δηλαδή μέσα σε περίπου πέντε χρόνια, ένα χαρτονάκι με έναν Πικατσού πέτυχε υπεραξία που θα ζήλευαν πολλά ακίνητα, μετοχές και, μεταξύ μας, μερικά υπουργεία Ανάπτυξης.

Μόνο που αυτό δεν είναι ακριβώς "χαρτονάκι”. Αυτό ήταν το λάθος μου. Η συγκεκριμένη κάρτα Πικατσού ήταν βραβείο ιαπωνικού διαγωνισμού εικονογράφησης από τη δεκαετία του ’90, με ελάχιστα αντίτυπα, με μια ιστορία, με επίσημη πιστοποίηση και έναν παγκόσμιο μύθο. Δηλαδή είχε όλα όσα έχει και ένα σπάνιο ρολόι, ένα παλιό νόμισμα, ένα σπάνιο γραμματόσημο, ένας σημαντικός πίνακας, ένα κλασικό αυτοκίνητο. Απλώς δεν είχε την αισθητική έγκρισή μας.

Ε, και; Από πότε η δημιουργία αξίας θα ρωτάει τη δική μας γενιά για άδεια;

Εκεί είναι το θέμα. Η νέα γενιά δεν αποθηκεύει αξία μόνο σε αντικείμενα που αναγνωρίζαμε εμείς. Δεν μεγάλωσε με γραμματόσημα. Μεγάλωσε με Πόκεμον, gaming, anime, YouTube, TikTok, Discord, crypto και sneakers. Άλλο σύμπαν.

Στην Αμερική αυτό δεν είναι τόσο περίεργο. Οι συλλεκτικές κάρτες μπέιζμπολ έχουν δεκαετίες ζωής ως συλλεκτικό χρηματιστήριο. Η κάρτα με τον Mickey Mantle του 1952 πουλήθηκε το 2022 για 12,6 εκατομμύρια δολάρια. Εκεί κανείς δεν γελάει. Τα λένε sports memorabilia. Επειδή είναι μπέιζμπολ και φοράει μανδύα παράδοσης, είναι σοβαρή μπίζνα.

Επειδή είναι Πόκεμον, είναι παιδικό. Ωραία λογική!

Το κρίσιμο όμως δεν είναι να πούμε ότι όλες οι κάρτες θα αξίζουν λεφτά μια μέρα. Θα ήταν ανοησία. Η Pokémon Company έχει τυπώσει πάνω από 75 δισεκατομμύρια κάρτες παγκοσμίως έως τον Μάρτιο του 2025. Άρα η βάση της πυραμίδας δεν είναι σπάνια. Η αξία βρίσκεται στην κορυφή: στα λίγα, στα παλιά, στα πιστοποιημένα, στα άψογα, στα ιστορικά, στα κομμάτια που έχουν αφήγημα.

Εδώ αρχίζει και το σφαγείο των άσχετων. Άλλο συλλογή, άλλο αγορά, άλλο τζόγος. Άλλο να αγοράζεις επειδή καταλαβαίνεις σπανιότητα, πιστοποιημένη κατάσταση, ζήτηση και ρευστότητα, κι άλλο να αγοράζεις επειδή είδες ένα ωραίο βίντεο στο TikTok κι αποφάσισες ότι βρήκες την επένδυση της δεκαετίας σε ένα φακελάκι με καρτούν.

Δεν είναι απάτη Ponzi, διότι κανείς δεν υπόσχεται απόδοση. Δεν υπάρχει κάποιος στο κέντρο που λέει "βάλε δέκα και αύριο θα πάρεις τριάντα”. Υπάρχει αγορά. Μπορεί να ανέβει, να πέσει, να παγώσει, να ξεφουσκώσει, και να ξαναζεσταθεί. Όπως τα ακίνητα, τα ρολόγια, η τέχνη. Όπως τα κρυπτονομίσματα.

Και ακριβώς εκεί αρχίζει το ενδιαφέρον.

Το bitcoin πατάει πάνω σε έναν κώδικα προκαθορισμένης σπανιότητας 21 εκατομμυρίων bitcoin. Η συλλεκτική κάρτα πατάει πάνω σε κάτι πιο ανθρώπινο: στην παιδική μνήμη, στη σπανιότητα της κάρτας και στην πιστοποίησή της. Τη βάζεις σε θήκη και τη φυλάς.

Παράξενο; Τελείως. Αλλά η αγορά δεν ενδιαφέρεται αν κάτι φαίνεται παράξενο σε εμάς. Ενδιαφέρεται αν αρκετοί άνθρωποι συμφωνούν ότι αξίζει.

Θα υπάρξουν κερδισμένοι. Θα υπάρξουν και καμένοι. Πολλοί μάλιστα θα καούν με το χαμόγελο του επενδυτή που νομίζει ότι έγινε διορατικός επειδή άνοιξε ένα φακελάκι με κάρτες. Έτσι γίνεται πάντα όταν ένα χόμπι συναντάει την προσδοκία κέρδους. Κάποιοι καταλαβαίνουν τι αγοράζουν. Κάποιοι αγοράζουν επειδή αγοράζουν οι άλλοι.

Το ίδιο δεν έγινε και με τις κάρτες μπέιζμπολ στην Αμερική; Υπήρξε αγορά, υπήρξαν συλλέκτες, φτιάχτηκαν περιουσίες με την εμπορία τους, αλλά υπήρξε και η περίοδος της μαζικής παραγωγής, όταν όλοι νόμιζαν ότι κάθε κάρτα που έβγαινε από ένα πακέτο θα πλήρωνε κάποτε το κολέγιο του παιδιού τους. Δεν πλήρωσε. Διότι η αγορά τιμωρεί σκληρά τη σύγχυση ανάμεσα στο "μου αρέσει” και στο "είναι σπάνιο”.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν οι νέοι τρελάθηκαν. Μήπως εμείς αργήσαμε να καταλάβουμε ότι κάθε γενιά φτιάχνει το δικό της χρηματιστήριο μνήμης;

Εμείς γελάγαμε με τα "τραπουλόχαρτα”.

Εκείνοι ίσως γελάνε ακόμη με εμάς που νομίζουμε ότι αληθινή αξία έχει μόνο ό,τι πρόλαβε να παλιώσει πριν γεννηθούμε.

Και το χειρότερο; Αυτή τη φορά μπορεί να έχουν εκείνοι δίκιο.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 το περιοδικό "Ταχυδρόµος", και σε ένα ρεπορτάζ της δηµοσιογράφου Πέγκυς Κουνενάκη, δηµοσίευσε µια παράξενη είδηση που πέρασε απαρατήρητη: ένας Έλληνας που ζούσε στη Μόσχα είχε στην κατοχή του χιλιάδες (ναι, χιλιάδες...) εικαστικά έργα Ρώσων και Σοβιετικών καλλιτεχνών που ανήκαν σε ένα κίνηµα, άγνωστο εν πολλοίς στη χώρα µας, µε τίτλο "Ρωσική Πρωτοπορία". Ίσως κάποιοι ειδικοί να γνώριζαν την αξία αυτού του κινήµατος, στην Αθήνα όµως της εποχής δεν φάνηκε η είδηση να συγκινεί κανέναν – ήταν η προ Ιnternet εποχή της αθωότητας. Χώρια τα ευνόητα ερωτηµατικά για το πώς µπορεί ένας οδηγός στην καναδική πρεσβεία, όπως ήταν ο συλλέκτης τους, Γιώργος Κωστάκης, να έχει στην κατοχή του, όντας στη Σοβιετική Ένωση, τέτοια και τόσα έργα. 

Οι απαντήσεις δόθηκαν σιγά-σιγά, οι απορίες λύθηκαν και ξαφνικά συνειδητοποιήσαµε ότι είχαµε στην Ελλάδα, µέσω του Κωστάκη, το µεγαλύτερο δυνατό σύνολο των έργων αυτού του σηµαντικού κινήµατος. Και όχι όλα, επειδή, φεύγοντας από τη Σοβιετική Ένωση, ο συλλέκτης άφησε (ή τον υποχρέωσαν να αφήσει) στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Τα περισσότερα τα έφερε µαζί του στην Ελλάδα. 

Προσωπικά, είχα την τύχη να τον συναντήσω στο σπίτι του, για µια συνέντευξη και για λογαριασµό ενός αγγλόφωνου και βραχύβιου περιοδικού και όχι για τη µεγάλης κυκλοφορίας εφηµερίδα, όπως ήταν τότε "Τα Νέα", στα οποία δούλευα – το έργο του δεν είχε ακόµη εκτιµηθεί. Η αφιέρωσή του, στον γερµανόφωνο κατάλογο των έργων του, που µου δώρισε, έχει ηµεροµηνία Ιανουάριος 1985... Φυσικά, κάποια στιγµή η αξία της συλλογής του αναγνωρίστηκε και, µέσω διαφόρων διαδικασιών, ένα µέρος της, απαρτιζόµενο από 1.277 έργα, αγοράστηκε το 2000 από το Δηµόσιο και σήµερα βρίσκεται στον Μητροπολιτικό Οργανισµό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS). Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο µουσείο το αρχείο του συλλέκτη, που αποτελείται από πάνω από 2.000 πολύτιµα αντικείµενα, όπως χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια κ.ά. 

Στην Αθήνα, µια πρώτη έκθεση έργων της Συλλογής είχε γίνει στην Εθνική Πινακοθήκη πριν από 30 χρόνια, και τώρα τα πολύτιµα αυτά έργα επιστρέφουν στην Αθήνα, για να συνθέσουν την επετειακή έκθεση "Ο Κόσµος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύµπαν, Άνθρωπος", σε επιµέλεια της διευθύντριας της Πινακοθήκης, Συραγώς Τσιάρα, και της διευθύντριας του MOMUS, Μαρίας Τσαντσάνογλου. 

Η νέα έκθεση λοιπόν, και σύµφωνα µε το σχετικό δελτίο Τύπου της Εθνικής Πινακοθήκης, "επανεξετάζει τη Συλλογή Κωστάκη µέσα από το πρίσµα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, µια θεµατική που στη Ρωσία (και µετά Σοβιετική Ένωση) των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιµο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Η έκθεση αναδεικνύει, µέσα από τρεις θεµατικές και επιλογή έργων από τη συλλογή και το αρχείο Κωστάκη, τη µετάβαση από τον κανόνα στο πείραµα και από τη σύµβαση στην ουτοπία, καθώς η τέχνη συνοµιλεί µε τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής. Οι τρεις θεµατικές της έκθεσης, Πόλη, Φύση και Σύµπαν, εξετάζουν τη σχέση του Ανθρώπου µε τον κατασκευασµένο (Πόλη), τον οργανικό (Φύση) και τον ανεξερεύνητο χώρο (Σύµπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της ρωσικής πρωτοπορίας ανάµεσα στο πείραµα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία". 

Τώρα, σχετικά µε τον όρο "Ρωσική Πρωτοπορία", θα πρέπει να πούµε ότι διατυπώθηκε για πρώτη φορά, και µε ειρωνική χροιά, από τον Ρώσο κριτικό Alexander Benois το 1910, αλλά υιοθετήθηκε ευρέως τη δεκαετία του 1960 από δυτικούς ιστορικούς τέχνης σε µια προσπάθεια να βρουν έναν όρο που περικλείει όλα τα ρηξικέλευθα κινήµατα, τις οµάδες και τους µεµονωµένους καλλιτέχνες που, µέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής, άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρµα και τη σχέση της τέχνης µε τη ζωή. 

Αλλά ας πούµε δυο λόγια παραπάνω για τον σηµαντικό αυτόν συλλέκτη που ουσιαστικά διέσωσε ένα µεγάλο και σπουδαίο εικαστικό κίνηµα. Ο Γιώργος Κωστάκης γεννήθηκε στη Μόσχα το 1913. Ο πατέρας του ήταν έµπορος από τη Ζάκυνθο και είχε εγκατασταθεί οικογενειακώς στη Μόσχα. Αρχικά ο Γιώργος Κωστάκης εργάστηκε ως οδηγός στην ελληνική πρεσβεία µέχρι το κλείσιµό της, το 1940, λόγω του πολέµου, και µετά συνέχισε να εργάζεται στην καναδική πρεσβεία. Στο πλαίσιο των επαγγελµατικών του καθηκόντων, συνόδευε ξένους διπλωµάτες στις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. 

Χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία και επαφή µε τη µοντέρνα τέχνη, προικισµένος όµως µε ένα σπάνιο ένστικτο, εντυπωσιάστηκε όταν αντίκρισε το 1946 έναν πίνακα της Olga Rozanova. Από τότε άρχισε να ενδιαφέρεται για τη ρωσική πειραµατική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Ήρθε σε επαφή µε τις οικογένειες και τον στενό κύκλο των καλλιτεχνών, καθώς και µε όσους καλλιτέχνες βρίσκονταν ακόµη στη ζωή, και για τρεις τουλάχιστον δεκαετίες συγκέντρωνε µεθοδικά έργα Ρωσικής Πρωτοπορίας, δηµιουργώντας µια περίφηµη συλλογή, η οποία διέσωσε από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σηµαντικό τµήµα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ού αιώνα. 

Σε πολλές περιπτώσεις αντιµετώπισε ιδιαίτερες δυσκολίες, διότι το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγµα του σοσιαλιστικού ρεαλισµού. Ο ίδιος πίστευε ότι η παραγνώριση της τέχνης της Ρωσικής Πρωτοπορίας ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι "οι άνθρωποι θα τη χρειάζονταν και θα την εκτιµούσαν κάποια µέρα". Το διαµέρισµα του Γιώργου Κωστάκη στη Μόσχα ήταν στις δεκαετίες 1960 και 1970 άµεσα συνδεδεµένο µε την απαγορευµένη τέχνη της Πρωτοπορίας και λειτουργούσε ως ένα ανεπίσηµο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. 

Το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Μόσχα µε τη συλλογή, αφήνοντας, όπως είπαµε, στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά 834 έργα. Η συλλογή του περιόδευσε σε εκθέσεις στα σηµαντικότερα µουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά. Ο Γιώργος Κωστάκης πέθανε στην Αθήνα το 1990. Τον Δεκέµβριο του 1995 πραγµατοποιήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη η πρώτη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, σε επιµέλεια της Άννας Καφέτση.

Η έκθεση θα φιλοξενήσει έργα καλλιτεχνών που στο σύνολό τους είναι άγνωστοι σε εµάς, αλλά ας τους αναφέρουµε (µε bold οι πιο γνωστοί): Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr.

Η έκθεση θα διαρκέσει από τον Απρίλιο µέχρι τον Σεπτέµβριο 2026.