Στην φετινή διοργάνωση μετά από πρόσκληση παρουσιάστηκε ένα σημαντικό άρθρο που συνδυάζει θέματα που αφορούν τόσο  τα Οικονομικά και την ιστορία της Μεσογείου. Η νέα αυτή επιστημονική μελέτη από τους Johannes Boehm και Thomas Chaney, με τίτλο "Εμπόριο και το Τέλος της Αρχαιότητας" (διαθέσιμο εδώ: https://jmboehm.github.io/coins.pdf), χρησιμοποιεί και αναλύει εκατοντάδες χιλιάδες αρχαία νομίσματα για να ανασυνθέσει την οικονομική γεωγραφία της Ευρώπης και της Μεσογείου από τον 4ο έως τον 10ο αιώνα μ.Χ. Το παρόν άρθρο αποτελεί μία επισκόπηση της παρουσίασης που έκανε ένας εκ των συγγραφέων στο συνέδριο (η βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται εδώ είναι διαθέσιμη στο αρχικό άρθρο). 

Η έρευνα αυτή δημιούργησε μια τεράστια ψηφιακή βάση δεδομένων νομισμάτων και ένα δυναμικό θεωρητικό οικονομικό υπόδειγμα. Οι ερευνητές προσφέρουν μια πρωτοποριακή ποσοτική ανάλυση για μια περίοδο όπου τα ιστορικά δεδομένα είναι σπάνια, φωτίζοντας τις πραγματικές αιτίες της μετατόπισης της οικονομικής ισχύος από τη Μεσόγειο προς τη βόρεια Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το παρακάτω διάγραμμα δείχνει τη ροή των νομισμάτων στην αρχαιότητα πριν και μετά τις Αραβικές κατακτήσεις.

Το τι προκάλεσε το τέλος της αρχαιότητας αποτελεί κεντρικό ερώτημα εδώ και αιώνες (βλέπε για παράδειγμα Montesquieu, 1734· Voltaire, 1756· Gibbon, 1789). Οι περισσότεροι σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι η κατάκτηση της Ρώμης από τους Γερμανούς εισβολείς τον πέμπτο αιώνα δεν οδήγησε σε ένα άμεσο τέλος των ρωμαϊκών θεσμών και του εμπορίου, καθώς οι τοπικοί θεσμοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό σε ισχύ (Pirenne, 1927, 1939· Findlay and O’Rourke, 2009· McCormick, 2001). Τα αρχαιολογικά ευρήματα υποδεικνύουν μια μετατόπιση της οικονομικής δραστηριότητας προς τα βορειοδυτικά της Ευρώπης και μακριά από τη Μεσόγειο, μεταξύ του πέμπτου και του όγδοου αιώνα. Ο χρονισμός, η έκταση και οι λόγοι παραμένουν υπό συζήτηση, αλλά όταν ο Καρλομάγνος στέφθηκε Αυτοκράτορας στα τέλη του όγδοου αιώνα, η πολιτική και οικονομική δύναμη στην Ευρώπη είχε μετακινηθεί από τη Μεσόγειο στις φραγκικές περιοχές της βορειοδυτικής Ευρώπης. Ο ιστορικός Henri Pirenne θεωρεί ότι η επέκταση του αραβικού Χαλιφάτου κατά μήκος των νότιων ακτών της Μεσογείου και στην Ιβηρική χερσόνησο διέκοψε το εμπόριο και τους πολιτικούς δεσμούς στη Μεσόγειο, και μετέτρεψε την αναδυόμενη Αυτοκρατορία των Καρολιδών σε μια βορειοευρωπαϊκή δύναμη ("χωρίς τον Μωάμεθ ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος", Pirenne, 1927). Τα στοιχεία για αυτήν την εμπορική και πολιτική αποκοπή στην Μεσόγειο που προέβαλε ο Pirenne σχετίζονται κυρίως με την εξαφάνιση ορισμένων ειδών πολυτελείας βόρεια της Μεσογείου (απουσία αναφορών για το μετάξι και τα μπαχαρικά σε ιστορικά κείμενα που γράφτηκαν βόρεια της Μεσογείου, καθώς και η μη χρήση του χρυσού για νομίσματα και του παπύρου για τη γραφή).

Η έρευνα δείχνει ότι, ενώ η παρακμή του μεσογειακού εμπορίου είχε αρχίσει ήδη από τον 6ο αιώνα, η άνοδος του Ισλάμ και η δημιουργία ενός νέου συνόρου μεταξύ Χριστιανοσύνης και Ισλάμ τον 7ο αιώνα επέφερε την κατάρρευση του εμπορίου Βορρά-Νότου στη Μεσόγειο. Ωστόσο, την ίδια περίοδο, το εμπόριο μεταξύ των ισλαμικών περιοχών (Νότος-Νότος, δείτε και το πιο πάνω διάγραμμα) γνώρισε άνθηση.

Στο διάγραμμα που ακολουθεί και είναι διαθέσιμο στο άρθρο συγκρίνεται η πραγματική κατανάλωση στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στην Γαλλία-Γερμανία. Η πτώση της κατανάλωσης στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία ξεκινάει το 620 και ανάμεσα στο 720 και στο 740 η Γαλλία και η Γερμανία παρουσιάζουν κατανάλωση τουλάχιστον ίση με αυτή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Τα Δεδομένα: Ένας Θησαυρός από Νομίσματα

Η μελέτη βασίζεται σε μια πρωτοφανή σε όγκο βάση δεδομένων που περιλαμβάνει πληροφορίες από εκατοντάδες χιλιάδες νομίσματα, τα οποία βρέθηκαν σε "θησαυρούς" (αποθέματα νομισμάτων) σε ολόκληρη την Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Για κάθε νόμισμα, οι ερευνητές κατέγραψαν: (α) την τοποθεσία και τη χρονολογία κοπής του και (β) την τοποθεσία και τη χρονολογία απόθεσής του.

Αυτά τα δεδομένα επιτρέπουν την παρακολούθηση της "διαδρομής" των νομισμάτων, αποκαλύπτοντας τα εμπορικά δίκτυα της εποχής. Το μοντέλο που ανέπτυξαν λαμβάνει υπόψη ότι τα νομίσματα κυκλοφορούσαν για πολλά χρόνια, ταξιδεύοντας σταδιακά κατά μήκος των εμπορικών οδών.

Κύρια Ευρήματα: Μια Νέα Αφήγηση για την Ύστερη Αρχαιότητα

Η ανάλυση των δεδομένων οδήγησε σε εντυπωσιακά συμπεράσματα που αμφισβητούν παλαιότερες θεωρίες, όπως τη διάσημη θέση του ιστορικού Henri Pirenne ότι "χωρίς τον Μωάμεθ, ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος".

Η Σημασία της Μελέτης

Η έρευνα των Boehm και Chaney αποδεικνύει ότι η οικονομική παρακμή της Μεσογείου ξεκίνησε έναν αιώνα πριν από τις αραβικές κατακτήσεις. Ωστόσο, η εμφάνιση του Ισλάμ αναδιαμόρφωσε δραματικά το μεσογειακό εμπόριο, οδηγώντας στην κατάρρευση των δεσμών Βορρά-Νότου, ενώ ταυτόχρονα ενίσχυσε το εμπόριο εντός του ισλαμικού κόσμου.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι η ανάδειξη των ατλαντικών περιοχών, από την Ιβηρική Χερσόνησο έως τη βορειοδυτική Ευρώπη, ως των πλουσιότερων περιοχών του αρχαίου δυτικού κόσμου ήδη από τον 9ο αιώνα—επτά αιώνες πριν από την ευρωπαϊκή αποικιακή εξάπλωση. Αυτή η ποσοτική προσέγγιση, που βασίζεται σε απτά δεδομένα, ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση μιας από τις πιο καθοριστικές μεταμορφώσεις στην ανθρώπινη ιστορία.

*Καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας

Πρέπει να πάνε δυο μήνες από τότε που ένας ανιψιός μου επέμενε να πάμε Κυριακή απόγευμα σε εγκαίνια κάποιου μαγαζιού για συλλεκτικές κάρτες και άλλα τέτοια.

Δυο χρόνια νωρίτερα του είχα κάνει μια κουβέντα, παρατήρηση πιο πολύ, γιατί πέταγε μέρος από το περίσσευμά του για να αγοράζει κάτι πλαστικές φιγούρες και "συλλεκτικές” κάρτες από κόμικς. Του τα έλεγα "κούκλες” και "τραπουλόχαρτα” που είχαν πάνω καρτούν και ήταν σχετικά ακριβά.

Εκείνος τότε προσπάθησε να μου εξηγήσει ότι όλα αυτά είναι επένδυση, αλλά ειδικά οι κάρτες θα έχουν συλλεκτική αξία μια μέρα, ενώ εγώ του έλεγα πειρακτικά ότι μπορεί να μαζέψει και ποδοσφαιριστές και μπασκετμπολίστες, σαν αυτούς που αγόραζαν τα δεκάχρονα από το περίπτερο. Γέλασα λίγο μαζί του και σίγουρα δεν συμφωνούσα. Εκείνος όμως το είχε κρατήσει.

Ο ανιψιός ήρθε με τη μοτοσυκλέτα να με πάρει από το σπίτι, γιατί λέει "δεν θα βρίσκουμε πάρκινγκ”. Ευκαιρία για καθαρό αέρα, οπότε είπα ναι αλλά μετά θα πάμε απέναντι για έναν καφέ. Τα εγκαίνια θα είχαν ξεκινήσει μισή ώρα νωρίτερα, και λέω άντε να πεταχτούμε δέκα λεπτά και μετά πάμε για καφέ...

Κούνια-που-με-κούναγε!

Πλησιάζοντας εκεί που ήταν το καρτομάγαζο, είδα νεαρόκοσμο να περιμένει υπομονετικά, σε μια ουρά περίπου ενάμιση οικοδομικό τετράγωνο επί της λεωφόρου Μεσογείων ως το μαγαζί. Πρώτη ψυχρολουσία.

Έξω από το μαγαζάκι συνωστίζονταν εκατοντάδες νεαρά άτομα με τατού, προχώ κουρέματα, αλλά περιέργως και αρκετοί μεγαλύτεροι. Όσοι ήταν έξω από την πόρτα ξεχύνονταν στη λεωφορειολωρίδα της Μεσογείων όταν δεν είχε κίνηση και ξανάμπαιναν στο πεζοδρόμιο όταν πλησίαζε λεωφορείο. Μιλούσαν μεταξύ τους με τη δική τους γλώσσα και έπιναν νερά και αναψυκτικά που μοίραζαν τα παιδιά που εργάζονταν εκεί, λόγω των εγκαινίων. Καθόλου αλκοόλ, ούτε καν μπύρες.

Εννοείται ότι δεν μπήκαμε μέσα στο μαγαζί. Σιγά μην είχα υπομονή να περιμένω όρθιος δυο τρεις ώρες. Πήγαμε επιτόπου στο καφέ απέναντι στο Χολαργό, και σχολιάζαμε "πώς είναι δυνατόν να έχει τόσο κόσμο”;

Μετά την πρώτη ταπεινόπιτα που έφαγα βλέποντας τον κόσμο, ο ανιψιός μου ξεκίνησε να περιγράφει πώς αυτό όλο είναι ένα "άλλου τύπου χρηματιστήριο”. Συλλέκτες αγοράζουν, επενδύουν, πουλάνε και διακρατούν αυτές τις κάρτες για σοβαρά ποσά. Ενίοτε κάποιες σπανίζουν τόσο πολύ που πουλιούνται για εκατομμύρια. Εκεί ψιλοέσκασα στα γέλια, ώσπου μου έστειλε ένα άρθρο του CNN στο κινητό, που έλεγε ότι κάποιος είχε πουλήσει μια τέτοια κάρτα πάνω από 16 εκατομμύρια δολάρια. Δεύτερη ψυχρολουσία.

Στην επιφύλαξή μου μήπως αυτό είναι κάποιο "αεροπλανάκι”, μου εξήγησε επίσης ότι κανείς δεν σου εγγυάται ότι θα βγάλεις λεφτά παίρνοντας μια κάρτα, και ότι όπως μπορεί να ανέβει, μπορεί και να πέσει η αξία της. Αυτό, λέει, το κάνει αγορά.

Προβληματίστηκα αρκετά, από αυτή την τόσο ξένη προς το μυαλό μου εμπειρία, για το τι έχουν τα νέα παιδιά ως όχημα μεταφοράς αξίας. Ομολογώ ότι δεν πολυκαταλαβαίνω πώς λειτουργούν οι τελευταίες γενιές. Παλιακός ων.

Αποφάσισα να το ψάξω όμως, ειδικά μετά από δυο ψυχρολουσίες που έδειχναν ότι είχα πέσει εντελώς έξω: πόσος κόσμος ασχολείται με αυτά, και πόσο ακριβά είναι αυτά τα πράγματα. Και η έκπληξή μου ήταν ακόμη μεγαλύτερη.

Η κάρτα του άρθρου του CNN ήταν η Pikachu Illustrator του Logan Paul, με βαθμό αξιολόγησης PSA 10, που πουλήθηκε για 16,492 εκατομμύρια δολάρια. Την είχε αγοράσει το 2021 για 5,275 εκατομμύρια. Δηλαδή μέσα σε περίπου πέντε χρόνια, ένα χαρτονάκι με έναν Πικατσού πέτυχε υπεραξία που θα ζήλευαν πολλά ακίνητα, μετοχές και, μεταξύ μας, μερικά υπουργεία Ανάπτυξης.

Μόνο που αυτό δεν είναι ακριβώς "χαρτονάκι”. Αυτό ήταν το λάθος μου. Η συγκεκριμένη κάρτα Πικατσού ήταν βραβείο ιαπωνικού διαγωνισμού εικονογράφησης από τη δεκαετία του ’90, με ελάχιστα αντίτυπα, με μια ιστορία, με επίσημη πιστοποίηση και έναν παγκόσμιο μύθο. Δηλαδή είχε όλα όσα έχει και ένα σπάνιο ρολόι, ένα παλιό νόμισμα, ένα σπάνιο γραμματόσημο, ένας σημαντικός πίνακας, ένα κλασικό αυτοκίνητο. Απλώς δεν είχε την αισθητική έγκρισή μας.

Ε, και; Από πότε η δημιουργία αξίας θα ρωτάει τη δική μας γενιά για άδεια;

Εκεί είναι το θέμα. Η νέα γενιά δεν αποθηκεύει αξία μόνο σε αντικείμενα που αναγνωρίζαμε εμείς. Δεν μεγάλωσε με γραμματόσημα. Μεγάλωσε με Πόκεμον, gaming, anime, YouTube, TikTok, Discord, crypto και sneakers. Άλλο σύμπαν.

Στην Αμερική αυτό δεν είναι τόσο περίεργο. Οι συλλεκτικές κάρτες μπέιζμπολ έχουν δεκαετίες ζωής ως συλλεκτικό χρηματιστήριο. Η κάρτα με τον Mickey Mantle του 1952 πουλήθηκε το 2022 για 12,6 εκατομμύρια δολάρια. Εκεί κανείς δεν γελάει. Τα λένε sports memorabilia. Επειδή είναι μπέιζμπολ και φοράει μανδύα παράδοσης, είναι σοβαρή μπίζνα.

Επειδή είναι Πόκεμον, είναι παιδικό. Ωραία λογική!

Το κρίσιμο όμως δεν είναι να πούμε ότι όλες οι κάρτες θα αξίζουν λεφτά μια μέρα. Θα ήταν ανοησία. Η Pokémon Company έχει τυπώσει πάνω από 75 δισεκατομμύρια κάρτες παγκοσμίως έως τον Μάρτιο του 2025. Άρα η βάση της πυραμίδας δεν είναι σπάνια. Η αξία βρίσκεται στην κορυφή: στα λίγα, στα παλιά, στα πιστοποιημένα, στα άψογα, στα ιστορικά, στα κομμάτια που έχουν αφήγημα.

Εδώ αρχίζει και το σφαγείο των άσχετων. Άλλο συλλογή, άλλο αγορά, άλλο τζόγος. Άλλο να αγοράζεις επειδή καταλαβαίνεις σπανιότητα, πιστοποιημένη κατάσταση, ζήτηση και ρευστότητα, κι άλλο να αγοράζεις επειδή είδες ένα ωραίο βίντεο στο TikTok κι αποφάσισες ότι βρήκες την επένδυση της δεκαετίας σε ένα φακελάκι με καρτούν.

Δεν είναι απάτη Ponzi, διότι κανείς δεν υπόσχεται απόδοση. Δεν υπάρχει κάποιος στο κέντρο που λέει "βάλε δέκα και αύριο θα πάρεις τριάντα”. Υπάρχει αγορά. Μπορεί να ανέβει, να πέσει, να παγώσει, να ξεφουσκώσει, και να ξαναζεσταθεί. Όπως τα ακίνητα, τα ρολόγια, η τέχνη. Όπως τα κρυπτονομίσματα.

Και ακριβώς εκεί αρχίζει το ενδιαφέρον.

Το bitcoin πατάει πάνω σε έναν κώδικα προκαθορισμένης σπανιότητας 21 εκατομμυρίων bitcoin. Η συλλεκτική κάρτα πατάει πάνω σε κάτι πιο ανθρώπινο: στην παιδική μνήμη, στη σπανιότητα της κάρτας και στην πιστοποίησή της. Τη βάζεις σε θήκη και τη φυλάς.

Παράξενο; Τελείως. Αλλά η αγορά δεν ενδιαφέρεται αν κάτι φαίνεται παράξενο σε εμάς. Ενδιαφέρεται αν αρκετοί άνθρωποι συμφωνούν ότι αξίζει.

Θα υπάρξουν κερδισμένοι. Θα υπάρξουν και καμένοι. Πολλοί μάλιστα θα καούν με το χαμόγελο του επενδυτή που νομίζει ότι έγινε διορατικός επειδή άνοιξε ένα φακελάκι με κάρτες. Έτσι γίνεται πάντα όταν ένα χόμπι συναντάει την προσδοκία κέρδους. Κάποιοι καταλαβαίνουν τι αγοράζουν. Κάποιοι αγοράζουν επειδή αγοράζουν οι άλλοι.

Το ίδιο δεν έγινε και με τις κάρτες μπέιζμπολ στην Αμερική; Υπήρξε αγορά, υπήρξαν συλλέκτες, φτιάχτηκαν περιουσίες με την εμπορία τους, αλλά υπήρξε και η περίοδος της μαζικής παραγωγής, όταν όλοι νόμιζαν ότι κάθε κάρτα που έβγαινε από ένα πακέτο θα πλήρωνε κάποτε το κολέγιο του παιδιού τους. Δεν πλήρωσε. Διότι η αγορά τιμωρεί σκληρά τη σύγχυση ανάμεσα στο "μου αρέσει” και στο "είναι σπάνιο”.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν οι νέοι τρελάθηκαν. Μήπως εμείς αργήσαμε να καταλάβουμε ότι κάθε γενιά φτιάχνει το δικό της χρηματιστήριο μνήμης;

Εμείς γελάγαμε με τα "τραπουλόχαρτα”.

Εκείνοι ίσως γελάνε ακόμη με εμάς που νομίζουμε ότι αληθινή αξία έχει μόνο ό,τι πρόλαβε να παλιώσει πριν γεννηθούμε.

Και το χειρότερο; Αυτή τη φορά μπορεί να έχουν εκείνοι δίκιο.