Τι αποκαλύπτουν τα νομίσματα για την πτώση της αρχαιότητας

[KOSTAS17]

Του Θεόδωρου Παναγιωτίδη*

Το Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας διοργάνωσε για 10η χρονιά το συνέδριο Applied Theory, Macro and Empirical Finance τον Απρίλιο στην Θεσσαλονίκη (https://amef.uom.gr/). Το συνέδριο αυτό έχει καταφέρει να δημιουργήσει μία σημαντική ακαδημαϊκή παράδοση στην πόλη. Φέτος, κατάφερε να συγκεντρώσει περισσότερες από 150 παρουσιάσεις ακαδημαϊκών άρθρων και σχεδόν 200 συμμετέχοντες τόσο από την Ευρώπη όσο και από Πανεπιστήμια στην Νότιο Αφρική, ΗΠΑ και Καναδά. 

Στην φετινή διοργάνωση μετά από πρόσκληση παρουσιάστηκε ένα σημαντικό άρθρο που συνδυάζει θέματα που αφορούν τόσο  τα Οικονομικά και την ιστορία της Μεσογείου. Η νέα αυτή επιστημονική μελέτη από τους Johannes Boehm και Thomas Chaney, με τίτλο "Εμπόριο και το Τέλος της Αρχαιότητας" (διαθέσιμο εδώ: https://jmboehm.github.io/coins.pdf), χρησιμοποιεί και αναλύει εκατοντάδες χιλιάδες αρχαία νομίσματα για να ανασυνθέσει την οικονομική γεωγραφία της Ευρώπης και της Μεσογείου από τον 4ο έως τον 10ο αιώνα μ.Χ. Το παρόν άρθρο αποτελεί μία επισκόπηση της παρουσίασης που έκανε ένας εκ των συγγραφέων στο συνέδριο (η βιβλιογραφία που χρησιμοποιείται εδώ είναι διαθέσιμη στο αρχικό άρθρο). 

Η έρευνα αυτή δημιούργησε μια τεράστια ψηφιακή βάση δεδομένων νομισμάτων και ένα δυναμικό θεωρητικό οικονομικό υπόδειγμα. Οι ερευνητές προσφέρουν μια πρωτοποριακή ποσοτική ανάλυση για μια περίοδο όπου τα ιστορικά δεδομένα είναι σπάνια, φωτίζοντας τις πραγματικές αιτίες της μετατόπισης της οικονομικής ισχύος από τη Μεσόγειο προς τη βόρεια Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το παρακάτω διάγραμμα δείχνει τη ροή των νομισμάτων στην αρχαιότητα πριν και μετά τις Αραβικές κατακτήσεις.

 



Για δεκαετίες, η ιστορική συζήτηση για το τέλος του αρχαίου κόσμου κυριαρχείτο από δύο βασικές θεωρίες. Συνοπτικά, η παραδοσιακή άποψη αποδίδει  την πτώση της Ρώμης σε μια μακρά διαδικασία εσωτερικής παρακμής: πολιτική αστάθεια, βαρβαρικές εισβολές, υπέρογκοι φόροι και θεσμική κατάρρευση. Στον αντίποδα, ο ιστορικός Henri Pirenne υποστήριξε ότι η πραγματική οικονομική ρήξη δεν συνέβη με την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα, αλλά με τις αραβικές κατακτήσεις του 7ου αιώνα. Και οι δύο αυτές προσεγγίσεις, ωστόσο, βασίστηκαν κυρίως στην ποιοτική ερμηνεία περιορισμένων γραπτών πηγών.

Το τι προκάλεσε το τέλος της αρχαιότητας αποτελεί κεντρικό ερώτημα εδώ και αιώνες (βλέπε για παράδειγμα Montesquieu, 1734· Voltaire, 1756· Gibbon, 1789). Οι περισσότεροι σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι η κατάκτηση της Ρώμης από τους Γερμανούς εισβολείς τον πέμπτο αιώνα δεν οδήγησε σε ένα άμεσο τέλος των ρωμαϊκών θεσμών και του εμπορίου, καθώς οι τοπικοί θεσμοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό σε ισχύ (Pirenne, 1927, 1939· Findlay and O’Rourke, 2009· McCormick, 2001). Τα αρχαιολογικά ευρήματα υποδεικνύουν μια μετατόπιση της οικονομικής δραστηριότητας προς τα βορειοδυτικά της Ευρώπης και μακριά από τη Μεσόγειο, μεταξύ του πέμπτου και του όγδοου αιώνα. Ο χρονισμός, η έκταση και οι λόγοι παραμένουν υπό συζήτηση, αλλά όταν ο Καρλομάγνος στέφθηκε Αυτοκράτορας στα τέλη του όγδοου αιώνα, η πολιτική και οικονομική δύναμη στην Ευρώπη είχε μετακινηθεί από τη Μεσόγειο στις φραγκικές περιοχές της βορειοδυτικής Ευρώπης. Ο ιστορικός Henri Pirenne θεωρεί ότι η επέκταση του αραβικού Χαλιφάτου κατά μήκος των νότιων ακτών της Μεσογείου και στην Ιβηρική χερσόνησο διέκοψε το εμπόριο και τους πολιτικούς δεσμούς στη Μεσόγειο, και μετέτρεψε την αναδυόμενη Αυτοκρατορία των Καρολιδών σε μια βορειοευρωπαϊκή δύναμη ("χωρίς τον Μωάμεθ ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος", Pirenne, 1927). Τα στοιχεία για αυτήν την εμπορική και πολιτική αποκοπή στην Μεσόγειο που προέβαλε ο Pirenne σχετίζονται κυρίως με την εξαφάνιση ορισμένων ειδών πολυτελείας βόρεια της Μεσογείου (απουσία αναφορών για το μετάξι και τα μπαχαρικά σε ιστορικά κείμενα που γράφτηκαν βόρεια της Μεσογείου, καθώς και η μη χρήση του χρυσού για νομίσματα και του παπύρου για τη γραφή).

Η έρευνα δείχνει ότι, ενώ η παρακμή του μεσογειακού εμπορίου είχε αρχίσει ήδη από τον 6ο αιώνα, η άνοδος του Ισλάμ και η δημιουργία ενός νέου συνόρου μεταξύ Χριστιανοσύνης και Ισλάμ τον 7ο αιώνα επέφερε την κατάρρευση του εμπορίου Βορρά-Νότου στη Μεσόγειο. Ωστόσο, την ίδια περίοδο, το εμπόριο μεταξύ των ισλαμικών περιοχών (Νότος-Νότος, δείτε και το πιο πάνω διάγραμμα) γνώρισε άνθηση.

Στο διάγραμμα που ακολουθεί και είναι διαθέσιμο στο άρθρο συγκρίνεται η πραγματική κατανάλωση στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία και στην Γαλλία-Γερμανία. Η πτώση της κατανάλωσης στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία ξεκινάει το 620 και ανάμεσα στο 720 και στο 740 η Γαλλία και η Γερμανία παρουσιάζουν κατανάλωση τουλάχιστον ίση με αυτή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

undefined

Τα Δεδομένα: Ένας Θησαυρός από Νομίσματα

Η μελέτη βασίζεται σε μια πρωτοφανή σε όγκο βάση δεδομένων που περιλαμβάνει πληροφορίες από εκατοντάδες χιλιάδες νομίσματα, τα οποία βρέθηκαν σε "θησαυρούς" (αποθέματα νομισμάτων) σε ολόκληρη την Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Για κάθε νόμισμα, οι ερευνητές κατέγραψαν: (α) την τοποθεσία και τη χρονολογία κοπής του και (β) την τοποθεσία και τη χρονολογία απόθεσής του.

Αυτά τα δεδομένα επιτρέπουν την παρακολούθηση της "διαδρομής" των νομισμάτων, αποκαλύπτοντας τα εμπορικά δίκτυα της εποχής. Το μοντέλο που ανέπτυξαν λαμβάνει υπόψη ότι τα νομίσματα κυκλοφορούσαν για πολλά χρόνια, ταξιδεύοντας σταδιακά κατά μήκος των εμπορικών οδών.

Κύρια Ευρήματα: Μια Νέα Αφήγηση για την Ύστερη Αρχαιότητα

Η ανάλυση των δεδομένων οδήγησε σε εντυπωσιακά συμπεράσματα που αμφισβητούν παλαιότερες θεωρίες, όπως τη διάσημη θέση του ιστορικού Henri Pirenne ότι "χωρίς τον Μωάμεθ, ο Καρλομάγνος θα ήταν αδιανόητος".

undefined

Η Σημασία της Μελέτης

Η έρευνα των Boehm και Chaney αποδεικνύει ότι η οικονομική παρακμή της Μεσογείου ξεκίνησε έναν αιώνα πριν από τις αραβικές κατακτήσεις. Ωστόσο, η εμφάνιση του Ισλάμ αναδιαμόρφωσε δραματικά το μεσογειακό εμπόριο, οδηγώντας στην κατάρρευση των δεσμών Βορρά-Νότου, ενώ ταυτόχρονα ενίσχυσε το εμπόριο εντός του ισλαμικού κόσμου.

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι η ανάδειξη των ατλαντικών περιοχών, από την Ιβηρική Χερσόνησο έως τη βορειοδυτική Ευρώπη, ως των πλουσιότερων περιοχών του αρχαίου δυτικού κόσμου ήδη από τον 9ο αιώνα—επτά αιώνες πριν από την ευρωπαϊκή αποικιακή εξάπλωση. Αυτή η ποσοτική προσέγγιση, που βασίζεται σε απτά δεδομένα, ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση μιας από τις πιο καθοριστικές μεταμορφώσεις στην ανθρώπινη ιστορία.

*Καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας

Για μενα το μεγαλυτερο ενδιαφερον της μελετης ειναι οι διαδρομες των νομισματων οπως φαινονται στα συνημμενα.